Vier edele waarheden

~Kees Voorhoeve

Toen de Boeddha onder de Boom ontwaakte, ontdekte hij de vier edele waarheden, de essentie van de boeddhistische leer.

Eerste edele waarheid

De eerste edele waarheid is: het leven is lijden. In het Sanskriet wordt er gesproken over ‘dukkha’. Dit wordt ook vertaald als frustratie of ontevredenheid. 

De negatieve aspecten van het bestaan willen we het liefst vermijden. Maar volgens de Boeddha is dat een illusie. Het leven is een beweging tussen geluk en lijden. Het lijden kunnen we daarin niet ontkennen. De Boeddha spreekt over natuurlijk lijden. Dit lijden heeft fundamenteel te maken met ziekte, ouderdom en sterven, maar ook in psychologisch opzicht met een gevoel van ontevredenheid of teleurstelling als het niet loopt zo als we graag willen en onze verwachtingen niet uitkomen. 

Deze vorm van lijden hoort bij het leven en wordt daarom edel genoemd. Het lijden is werkelijk en maakt het leven werkelijk. Dukkha is onontkoombaar. De mens heeft echter veel moeite dit lijden toe te laten en zodoende ontstaat er frustratie en komen we in een strijd terecht waarin we steeds voor het geluk kiezen en het lijden willen wegstoppen.

“Over het algemeen wordt het boeddhisme gepresenteerd als een manier om het lijden te boven te komen. Het wordt geformuleerd als middel tegen alle pijn. De boodschap van de Boeddha zoals je die hier zult aantreffen, is niet die van een vlucht, maar die van een manier om edel en bevredigend leven te leiden waarin verdriet en problemen even essentieel zijn als het gruis is voor de parel.”

[David Brazier. Zonder Gruis geen Parels]

Tweede edele waarheid

~Kees Voorhoeve

De tweede edele waarheid verwijst naar de oorzaak van het lijden. Hoe komt het dat ons bestaan voornamelijk gekenmerkt wordt door frustratie?
De Boeddha geeft als aanwijzing dat het lijden veroorzaakt wordt door gehechtheid. We raken gehecht aan dat wat we willen hebben. De drijfveer van deze gehechtheid is dorst. De Boeddha omschrijft dit als een vuur, het vuur van de hunkering. Maar ook deze tweede waarheid is edel. Dorst is natuurlijk. Niemand hoeft zich daar voor te schamen. Dingen willen hebben en ons met mooie zaken identificeren is een normaal proces in het leven, als het maar niet gaat overheersen. Wordt die gehechtheid de grondtoon van ons bestaan en zo dominant dat we er in vast komen te zitten, dan raken we in een bewustzijnsvernauwing. We zien de werkelijkheid niet meer helder, we raken verblind door bezit en de zuigkracht van het leven. Dan komen we vast te zitten in een vicieuze cirkel van vastgrijpen en vasthouden en wordt ons leven gekenmerkt door lijden en frustratie.

Een boeddhistische leraar zat in meditatie verzonken aan de kant van de rivier, toen een van de leerlingen twee grote parels voor zijn voeten neerlegde als teken van verering en toewijding. De leraar deed zijn ogen open, nam een van de parels in zijn hand en liet deze vervolgens achteloos uit zijn hand glijden, langs de helling, de rivier in. De ontstelde leerling dook meteen de parel achter na, maar hoewel hij tot laat in de avond steeds weer probeerde de parel op te duiken, hij kon hem niet vinden.
Tenslotte ging hij naar de leraar volkomen uitgeput en zei:
‘U hebt de parel zien vallen, u weet precies waar die terecht kwam’.
De leraar pakte de tweede parel op, gooide hem in de rivier en zei:
‘Precies daar!’”
[Voorbij de Woorden. Boeddhistische verhalen]

Derde edele waarheid

~Kees Voorhoeve

De derde waarheid is de oplossing voor de gehechtheid. Hoe kunnen we het lijden en de gehechtheid doorbreken? Het principe van bevrijding vormt het centrale uitgangspunt van het boeddhisme. Het gaat er om uit de gehechtheid los te komen en het lijden de overstijgen.

Hoe doe je dat?
Nirvana of bevrijding wordt vaak vertaald als uitblussen. De gehechtheid en het lijden dienen helemaal losgelaten te worden. Maar dat wordt niet bedoeld. Bevrijding is afgeleid van het woord ‘nirodha’ dat ‘begrenzen’ betekent. Het gaat om de dorst of het vuur van de hunkering te beteugelen en niet uitdoven. Het vuur of de dorst is immers edel en vormt een natuurlijke neiging om ellende te ontvluchten en de liefde te omarmen.

De kunst is mee te stromen met de levende ervaring. Laat het leven toe, accepteer de werkelijkheid, zonder te oordelen. Het leven mag er in haar volheid zijn, maar ga niet mee met de zuigkracht, laat het vasthouden aan het leven weer los. Laat het leven leven.

De Boeddha danst. Hij is een danser, die de schepping danst. In het moment genieten en meestromen met de volheid van het leven. Maar op onze zoektocht naar waarheid denkt de mens te veel. Zelfs als hij de dans beschouwt die wij schepping noemen, piekert hij er de hele tijd over, spreekt, bedenkt, analyseert en filosofeert: allemaal woorden en lawaai. Wees stil en kijk. Alleen maar kijken: een ster, een bloem, een verwelkt blad, een vogel, een steen, een mens.
Kijken, luisteren, ruiken, aanraken en proeven en dan zal het zeker niet lang meer duren totdat we ook echt gaan dansen, één geworden met de dans van de Boeddha.
[Voorbij de Woorden. Boeddhistische verhalen]

Vierde edele waarheid

~Kees Voorhoeve

De vierde edele waarheid is de weg waarlangs we leren de frustratie te accepteren en het vuur van de hunkering te begrenzen.

De vierde edele waarheid is ‘marga’, de weg. Als we in de bossen zijn verdwaald en we stuiten op een pad is dat zo’n opluchting. Plotseling voelen we weer hoop en vertrouwen. Nu kunnen we beginnen ergens heen te gaan. We weten misschien niet waar het pad ons heen zal voeren, maar we weten dat er eerder mensen zijn geweest. Op het pad zijn betekent beginnen met een bepaalde richting in te slaan. Zegt de derde edele waarheid ‘nee’ tegen de neiging rond te dolen. De vierde waarheid zegt ‘ja’ tegen het volgen van het pad. Dit pad is de middenweg. Deze middenweg omvat zowel ja en nee. Het vermijdt de uitersten. [David Brazier. Zonder Gruis geen Parels]

In het boeddhisme vormt deze weg het achtvoudige pad waarin verschillende aanwijzingen worden gegeven hoe te handelen om in evenwicht te komen en de weg van het midden te volgen. Het gaat om de juiste visie, het juiste denken, het juiste spreken, het juiste handelen, het juiste levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste aandacht en juiste ‘samadhi’.

Juiste ‘samadhi’, de achtste stap, vormt de essentie van het pad. Hierin biedt de Boeddha een transformerende visie die de weg ontsluit naar een authentiek leven vol vertrouwen; ‘Samadhi’ betekent vervoering en verwijst naar de visionaire verlichtingservaring van de Boeddha. Hij zag de werkelijkheid zoals het is: open, helder en verbonden, in direct contact met het leven zonder weg te vluchten van het lijden en zonder er in meegezogen te worden. De Boeddha werd wakker voor zijn ware aard en ontdekte een ervaring van evenwicht, een ervaring van ‘in het midden zijn’.